Nét đẹp văn hóa Mường tỉnh Hòa Bình ( Phần 2 )

Tiếp tục phần : Nét đẹp văn hóa Mường tỉnh Hòa Bình phần 1

Làng xóm của người Mường thường xây dựng ở dưới chân đồi. Đó là những truyền thống rất đỗi quen thuộc của người Mường họ không xây dựng kiểu nhà phố dù có sự thay đổi theo thời gian vì theo họ ở những vị trí đồi núi chủ yếu thì nhà sàn sẽ vẫn giữ nét đẹp truyền thống từ đời này qua đời khác, khi họ xây dựng nhà sẽ không xây thành hàng lối như nhà phố thời buổi ngày nay, vị trí của nhà sàn họ chọn đều tựa lưng vào thế đất cao sườn đồi, sườn núi có thể thấy rõ khi các bạn du lịch tới một số bản làng của người dân tộc Mường sẽ kiểm chứng những vấn đề này và vẫn duy trì đến ngày nay.

Mỗi nhà có thể bày biện, trang trí khác nhau nhưng cấu trúc cơ bản về gian, buồng giống nhau. Giữa màu xanh thiên nhiên núi rừng, những nếp nhà sàn vẫn tồn tại như một minh chứng rõ nét nhất về sức sống lâu bền của văn hoá Mường truyền thống. Một trong những nét độc đáo của người Mường rất đặc trưng là lối sống trên ngôi nhà sàn truyền thống từ bao đời nay dù rằng ngày nay cũng đã có một số cách thay đổi nhìn lạ mắt hơn trước nhưng về bản sắc dân tộc Mường vẫn giữ được rất rõ nét so với những ngôi nhà ngày nay chính bởi vì thế những điểm đến du lịch của Hòa Bình luôn mang lại gì đó thực sự sâu sắc và níu lòng người tham quan nhất là các bạn trẻ từng đã có dịp trải nghiệm hẳn các bài blog về Mai Châu hay Bản Lác đều nằm trong những kỳ quan sâu sắc trong trái tim của các bạn yêu thích sự khám phá. Nhà sàn cũng không đơn giản chỉ là chỗ ở mà biểu hiện lối sông của người Mường cùng với những văn hóa, phong tục , tín ngưỡng đã tạo nên những nét đặc biệt và mang giá trị lịch sử sâu sắc kéo dài.

Người ta luôn quan niệm rằng : Nếu không chọn được hướng tốt thì phải được thế đất để làm nên nền tảng những yếu tố khác liên quan bao gồm : phía trước yêu cầu bằng phẳng vì họ luôn tin một số thứ gì đó bằng phẳng mang lại cuộc sống sung túc, và nhiều may mắn, có sông suối, xa hơn có núi lờ mờ nghe giống như ngôi nhà truyện tranh nhưng đó là cuộc sống đời thật của người Mường. Phía sau không được có vực sâu mà phải có núi làm thế tựa. Xung quanh nhà không tù túng. Đối với người Mường chọn được địa điểm làm nhà đẹp cả “thế” và “hướng” thì làm ăn giàu có, người trong nhà khoẻ mạnh, sống lâu dần đó cũng tạo nên những nét văn hóa có phần khá lạ lùng nhưng đã từ rất lâu của người Mường

Người Mường cũng có một số quan niệm khi chọn hướng cửa. Nhà nào mới bắt đầu mở cửa (tức là đào đất làm đường vào nhà) cho đến ngày nay việc nhờ thầy chọn ngày lành tháng tốt, giờ tốt để làm lễ xông đất cho nhà cửa vẫn được áp dụng dù rằng hiện nay việc này vẫn còn nhưng đã rất ít so với thời xưa. Cho dù ở một nơi có thế đất như thế nào đi nữa thì đa phần người Mường đều có những quan niệm : Hướng cửa phải đáp ứng điều kiện như quy tụ gió của trời điều này sẽ dung hòa vạn vận như vòng tuần hoàn tạo sự may mắn cho người sống trong nhà, nhưng dù rằng nhiều gia đình không có những thế đất tốt họ vẫn hướng nhà theo nơi cũng quy tụ đủ điều kiện này để làm nền và giống như một tín ngưỡng, quy luật mà bất cứ thế hệ nào trong gia đình họ cũng đều áp dụng truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Người ta không làm cửa đâm thẳng ra ngã ba đầu đường, không để đường vào nhà sọc thẳng vào cột góc của ngôi nhà mà phải làm song song với hướng nhà ở.

Nhà sàn Mường được xây dựng bằng kiến trúc dựa trên nguồn nguyên liệu tự nhiên thảo mộc : gỗ, tre , nứa, lá nhìn trông tuy thô sơ nhưng rất đẹp và lạ mắt đối với những du khách tham qan. Họ vẫn biết cách xây dựng để có thể chịu được mưa và không bị t hấm giột. Thường thì khi chọn gỗ tốt để xây dựng sẽ tạo sự chắc chắn cho từng ngôi nhà sàn nhưng ngày nay nhiều hộ đã kết hợp được với móng bê tông một số phần và nhiều cột trụ bằng gỗ sự chắc chắn ngày càng được khẳng định. Những bộ phận quan trọng trong ngôi nhà như: gỗ trai, chò chỉ, nghiến; sến, táu, dổi, de, đinh, lát…

Trước đây việc xây dựng khó khăn vì cột nhà chôn khá sâu trung bình từ 80cm trở đi không dưới con số này vì thế khi tìm chôn xuống họ tìm gỗ tốt không bị mối ăn, chống mục, không mọt để làm phần quan trọng nhất đó là móng. Chính vì điều này chất liệu rất quan trọng, người Mường sử dụng tre, bương, hóp để làm đòn tay, đan vách tăng sự chắc chắn, trước đây do không có điều kiện họ thường sử dụng đinh gỗ, đinh tre, chêm gỗ hoặc nẹp để cố định và sử dụng đa phần các dây leo bện lại để giữ các phần của ngôi nhà nhưng ngày nay họ cũng đã sử dụng đến các loại đinh sắt. Nhà sàn truyền thống thường được lợp bằng cỏ gianh, lá cọ. Gianh tốt thường cắt thành hai đoạn. Đoạn gianh gần gốc gọi là gianh chân hương, loại gianh này rất bền, nếu được khói có thể bền đến 20 năm mới phải thay. Nhờ lợp mái gianh nên nhà người Mường ấm áp về mùa đông, mát mẻ về mùa hè.

Như đã nói ở trên chúng ta cũng biết rằng thời xưa thì mọi thứ thủ công và nghèo nàn nên cuộc sống rất khó khăn cho người dân tộc Mường từ việc xây dựng nhà sàn trên các khu dưới chân núi cho đến nguyên liệu để giữ cho nhà cửa chắc chắn buộc tốn rất nhiều thời gian chính vì thế cuộc sống vất vả nhưng bù lại họ rất chăm chỉ để luôn có được cuộc sống bình yên. Sự phát triển nhanh chóng của xã hội cũng khiến họ dần thích nghi và tiện nghi cho các người dân nơi đây giờ đây đã có điện nước nhiều khu vực, có cả nước sẽ không còn gặp cảnh lên núi lấy nước hay sử dụng đèn cầy, đèn dầu cho việc thắp sáng vào ban tối .

Nhà sàn truyền thống của đồng bào Mường biểu hiện những nét riêng, chẳng hạn, số bậc cầu thang của nhà sàn truyền thống bắt buộc phải là số lẻ (5,7,9,11). Tổng số cửa ra, vào và cửa sổ của nhà sàn cũng phải là số lẻ.

Bởi một số lời của các tiền nhân thời, tổ tiên họ đã quy định rằng việc các cửa ngõ của nhà sàn phải theo con số lẻ thì của cải sẽ không thể thóa ra, điều này giúp gia đình êm ấm, sự đoàn tụ, thành đạt cho đến các thế hệ con cái san này. Theo một số thiết kế nhà sàn truyền thống đã được chia sẻ thì quy mô ngôi nhà diện tích lớn hay nhỏ phụ thuộc số cửa đều là số lẻ như đã chia sẻ ở trên. Bao gồm sẽ có hai cầu thang ở bên cánh.

người Mường quan niệm rằng số lẻ theo quy luật vào – ra – vào thì của cải sẽ không đi ra ngoài, gia đình sẽ luôn được êm ấm, đoàn tụ, con cháu thành đạt… Tùy theo quy mô lớn hay nhỏ của nhà sàn mà số lượng các cửa trong nhà sàn ít hay nhiều. Nhà sàn truyền thống bao giờ cũng có hai cầu thang. Cầu thang phía trước thường dành cho khách, những người đàn ông đi lên nhà; còn cầu thang phía sau dành cho phụ nữ trong gia đình. Nhà sàn thường là nơi sinh sống của một gia đình gồm nhiều thế hệ. Gian thứ 2 của nhà sàn là gian quan trọng nhất, là nơi để lập bàn thờ và cho người cao tuổi trong gia đình nghỉ ngơi. Nhà sàn của người Mường thường làm bằng những tấm gỗ tốt, vuông vắn. Trước kia mái lợp nhà sàn là cỏ tranh hay lá cọ, lá kè; nay có thể thay bằng ngói, tấm lợp công nghiệp. Mỗi khi có gia đình làm nhà thì các hộ trong bản tập trung đến cùng làm, góp nguyên liệu. Gia đình chủ nhà làm gà, heo, mời cơm cả bản cùng ăn.

Từ bao đời, người Mường đã quen sống trên những ngôi nhà sàn. Đồng bào đã đúc kết toàn bộ đời sống văn hoá của mình qua câu ngạn ngữ: “Cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui, ngày lui tháng tới”. Nhà của người Mường thường dựng ở gò đồi, lưng dựa vào núi, nhà có 4 mái, ba gian, sàn lát bằng gỗ. Gian đầu tiên từ cầu thang lên gọi là gian gốc. Đây là gian quy tụ mọi tính linh thiêng của ngôi nhà, nơi diễn ra các lễ nghi thể hiện ứng xử của con người với ngôi nhà. Tại đây có một cây cột gốc to hơn các cây cột khác trong nhà, để đặt bàn thờ thờ tổ tiên. Mọi thành viên, kể cả chủ hay khách đều không được phép bôi nhọ, dựa lưng, gác chân, buộc đồ vật hay treo quần áo vào cột này. Phần cột dưới sàn cũng không được buộc trâu bò hay dựng, treo công cụ lao động. Nếu ai phạm phải những điều cấm trên, đều bị coi là xúc phạm đến gia đình, tổ tiên và thần linh. Vì vậy gian nhà gốc chỉ dành riêng cho nam giới, phụ nữ tuyệt đối không được ngồi nghỉ hoặc làm việc ở đây. Trong các ngày trọng đại như hôn lễ, ma chay, thì chỉ những nam giới có vai vế trong dòng họ mới được ngồi ăn uống. Tại gian nhà linh thiêng này có một cửa sổ làm sát đến sàn nhà gọi là cửa “voóng”, bình thường không ai được đưa vật gì hay chui qua, chỉ dành để đưa quan tài ra ngoài khi gia chủ có tang ma. Đối diện với cột gốc có một cây cột khác cũng quan trọng. ở chân cột này, người ta để vài cum lúa đã tuốt hết hạt. Đầu cột đội một cái giỏ thủng biểu hiện cho âm tính (đồng bào gọi là nường). Bên cạnh đó, người Mường treo một đoạn tre tước xơ một đầu cho bông lên biểu hiện cho dương tính (gọi là nõ). Điều này thể hiện quan niệm cân bằng âm dương, để tạo sự ổn định phát triển và thuận hoà cho cả gia đình. Tại gian này, người ta cũng treo những chiếc nạ mụ để giữ vía cho các thành viên nhỏ tuổi trong nhà. Gian giữa thường là nơi để thóc và làm bếp. Gian cuối cùng được ngăn với các gian khác trong nhà bởi một tấm liếp, là nơi để chạn bát, đồ dùng gia đình, bếp nấu cơm và là nơi ngủ nghỉ của phụ nữ. Nhà sàn của người Mường còn có mặt bằng thứ tư. Đó là sàn gác được làm từ những tấm gỗ hay cây bương gác qua các xà ngang, làm nơi đựng nông sản và các dụng cụ sinh hoạt gia đình.

Nguồn : Tổng kết

Còn tiếp : Nét đẹp văn hóa Mường tỉnh Hòa Bình ( Phần 3 phần kết)

Xem thêm